Home Θεωρία του Μαρξισμού Για τον επανεξοπλισμό του μολσεβίκικου κόμματος το 1917 (2)- του Λ.Τρότσκι

Προτείνουμε να διαβάστε...


Οι βάσεις του διαλεχτικού και ιστορικού υλισμού

Από τον πρόλογο στην "Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας (1859)

 



Ν. Λένιν

Για την

Αστική "Δημοκρατία" και

την Εργατική Δημοκρατία

*  *  *

Ο Αριστερισμός

Παιδική Αρρώστια

του Κομμουνισμού

Κεφ. ΙΙ - ΙΙΙ - IV

Κεφ. ΙΧ (Αποσπ.)


Λ. Τρότσκι

Τι είναι η Διαρκής Επανάσταση;

Βασικές Αρχές

* * *

Σταλινισμός και Μπολσεβικισμός

Ολόκληρη η σπουδαία μπροσούρα του Λ. Τρότσκι

* * *

Τι είναι Εθνικοσοσιαλισμός;

του Λ. Τρότσκι (1933)

* * *

"Ενιαίο Εργατικό Μέτωπο

Ενάντια στο φασισμό"

του Λ. Τρότσκι (1931)

* * *

"Ο ιστορικός ρόλος

του φασισμού

είναι να συντρίβει

την εργατική τάξη..."

Λ.Τρότσκι

* * *

Ομιλία του Λ. Τρότσκι

για την Ρώσικη

Οκτωβριανή Επανάσταση 1917

(Κοπεγχάγη 27/11/1932)

* * *

Ιστορία της Ρώσικης Επανάστασης

Πρόλογος Α΄ Τόμου

Εισαγωγή Β΄ Τόμου


 

Π. Πουλιόπουλος

Τα Λαϊκά Μέτωπα και η Προλεταριακή πολιτική (Ιούν.1937)

*  *  *

"Χτυπάμε μαζί προχωράμε χωριστά"

*  *  *

Η Οργάνωση του Κινήματος των ανέργων (Δεκ. 1931)

*  *  *

Γιια την Διαρκή Επανάσταση (Από το "Δημοκρατική ή Σοσιαλιστική Επανάσταση στην Ελλάδα;" (1934))

*  *  *

"Δημοκρατική ή Σοσιαλιστική Επανάσταση στην Ελλάδα;"

Ολόκληρο το βιβλίο σε PDF


*  *  *

Τρότσκι: Ένας μεγάλος θεωρητικός του μαρξισμού (πρωτοδημ/νο 21/8/1941)

*  *  *

Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ (1931)

*  *  *

ΒΑΣΙΛΕΙΑ, ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΣ (1935)

*  *  *

ΣΤΑΛΙΝΙΚΗ "ΥΠΟΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ"

ΜΑΡΞΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ - Α΄ Μέρος


Για την Κυβέρνηση Εργατών και φτωχών αγροτών

Κείμενα του Λ. Τρότσκι και του Π. Πουλιόπουλου

Κείμενο - Πρόλογος της "Εργατικής Δημοκρατίας


Για το επαναστατικό πρόγραμμα της εργατικής εξουσίας

Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ

ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ

ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ

της Σ.Ε. της Ε.Δ.

 

Ν. Λένιν
Το πρόγραμμα του μπολσεβίκικου κόμματος (1917)

 

Π. Πουλιόπουλος

Τι θα κάνουν οι κομμουνιστές όταν πάρουν την εξουσία στην Ελλάδα (1934)

 

Λ. Τρότσκι

Το Μεταβαικό πρόγραμμα της 4ης Διεθνούς (1939)



Συνεχίζουμε τον αγώνα μας:

  • Για την εργατοδημοκρατική επαναστατική ανασύνταξη του εργατικού μας κινήματος
  • Για το Ενιαίο Εργατικό Μέτωπο Ταξικής Πάλης
  • Για την συγκρότηση της αναγκαίας επαναστατικής μαρξιστικής οργάνωσης της προλεταριακής πρωτοπορίας.
  • Για την συντριβή του Μαύρου Μετώπου της ντόπιας και της ξένης κεφαλαιοκρατικής ολιγαρχίας.
  • Για την διαγραφή ολόκληρου του δημόσιου χρέους. Για την διάλυση της ιμπεριαλιστικής λυκοσυμμαχίας που έχει τον ψεύτικο τίτλο της «Ευρωπαϊκής Ένωσης». Για την κοινωνικοποίηση, χωρίς καμιά αποζημίωση, όλων των τραπεζών και όλων των μεγάλων παραγωγικών μονάδων. Για τον κεντρικό σχεδιασμό της οικονομίας κάτω από την διεύθυνση των εργατικών συμβουλίων.
  • Για την εγκαθίδρυση επαναστατικής κυβέρνησης εργατών και φτωχών αγροτών.
  • Για την νίκη του σοσιαλισμού και της εργατικής δημοκρατίας, την εξουσία των εργατικών συμβουλίων.
  • Για τις Σοσιαλιστικές Ενωμένες Πολιτείες ολόκληρης της Ευρώπης.

Εισαγωγή χρηστών/μελών ΕΔ



Για τον επανεξοπλισμό του μολσεβίκικου κόμματος το 1917 (2)- του Λ.Τρότσκι PDF Εκτύπωση E-mail
Συντάχθηκε απο τον/την Ergatiki Dimokratia   
Κυριακή, 17 Φεβρουάριος 2013 13:11

Για τον επανεξοπλισμό του μπολσεβίκικου κόμματος το 1917 (2)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVI

(Από το βιβλίου του Λ. Τρότσκι

"Ιστορία της Ρώσικης Επανάστασης)

Ο ΕΠΑΝΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

Πώς εξηγείται λοιπόν η  εξαιρετική απομόνωση του Λένιν στις αρχές του Απρίλη; Πως μπόρεσε γενικά να δημιουργηθεί μία τέτοια κατάσταση και πώς επιτεύχθηκε ο επανεξοπλισμός των στελεχών του μπολσεβικισμού;
Από το 1905, το μπολσεβίκικο κόμμα πάλευε ενάντια στην αυταρχία με το σύνθημα της «δημοκρατικής δικτατορίας του προλεταριάτου και των χωρικών». Αυτό το σύνθημα, καθώς και η  θεωρητική επιχειρηματολογία του, οφείλονταν στο Λένιν. Σ' αντίθεση με τους μενσεβίκους, που ο θεωρητικός τους Πλεχάνοβ καταπολεμούσε αδυσώπητα τη «σφαλερή ιδέα ότι μπορούσε να επιτελεστεί επανάσταση χωρίς την αστική τάξη» — ο Λένιν είχε τη γνώμη ότι η  ρωσική μπουρζουαζία είταν ήδη ανίκανη να κατευθύνει την ίδια την επανάσταση της. Μόνο το προλεταριάτο και η  αγροτιά σε στενή συμμαχία μπορούσαν να φέρουν ως το τέρμα τη δημοκρατική επανάσταση ενάντια στη μοναρχία και τους γαιοκτήμονες. Με τη νίκη αυτής της συμμαχίας θα εγκαθιδρύονταν, κατά το Λένιν, μία δημοκρατική δικτατορία, που όχι μόνο δεν ταυτιζόταν με τη δικτατορία του προλεταριάτου, μα, το εναντίο, αντιτασσόταν σ' αυτή, γιατί καθόριζε για καθήκον όχι την εγκαθίδρυση μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας, ούτε ακόμα και τη δημιουργία μεταβατικών μορφών προς μία τέτοια κοινωνία, μα μόνο το ανελέητο καθάρισμα της κόπρου του Αυγείου του μεσαιωνισμού.
Ο σκοπός της επαναστατικής πάλης οριζόταν ξεκάθαρα με τρία μαχητικά συνθήματα — λαοκρατική δημοκρατία, δήμευση των γαιών των ευγενών γαιοκτημόνων, οκτάωρο — που στην οικεία γλώσσα αποκαλούτανε οι τρεις κολόνες του μπολσεβικισμού, σε αναλογία με τις τρεις κολόνες πάνω στις οποίες, σύμφωνα με μία παλιά λαϊκή δοξασία, στηριζότανε η γήινη σφαίρα.
Το πρόβλημα αν η  δημοκρατική δικτατορία του προλεταριάτου και των χωρικών είταν πραγματοποιήσιμη, λυνόταν σε συνάρτηση μ' ένα άλλο πρόβλήμα, το πρόβλημα της ικανότητας της αγροτιάς να κάνει τη δικιά της επανάσταση, δηλαδή να συγκροτήσει μια καινούργια εξουσία που να είναι σε θέση να καταργήσει τη μοναρχία και την έγγεια ιδιοκτησία των ευγενών. Είναι αλήθεια πως το σύνθημα της δημοκρατικής δικτατορίας προϋπόθετε τη συμμετοχή στην επαναστατική κυβέρνηση και των εργατών αντιπροσώπων. Μα αυτή τη συμμετοχή την περιόριζε από τα πριν ο ρόλος του προλεταριά¬του, σαν αριστερού σύμμαχου, στη λύση των προβλημάτων της αγροτικής επανάστασης.
Έτσι η  λαϊκή κι ακόμα επίσημα αναγνωρισμένη ιδέα της ηγεμονίας του προλεταριάτου στη δημοκρατική επανάσταση, δε μπορούσε να σημαίνει άλλο παρά ότι το εργατικό κόμμα θα βοηθούσε τους αγρότες με τα πολιτικά όπλα από τα δικά του οπλοστάσια, θα τους υπόδειχνε τα καλύτερα μέσα και μέθοδες διάλυσης της φεουδαλικής κοινωνίας και θα τους έδειχνε πως να τα εφαρμόσουν αυτά τα μέσα. Όπως και νάναι, αυτό που λεγότανε για το διευθυντικό ρόλο του προλεταριάτου στην αστική επανάσταση δε σήμαινε καθόλου ότι το προλεταριάτο θα χρησιμοποιούσε την αγροτική εξέγερση για να φέρει στην ημερήσια διάταξη, στηριγμένο σ' αυτή, τα δικά του ιστορικά καθήκοντα, δηλαδή το άμεσο πέρασμα σε μια σοσιαλιστική κοινωνία. Η ηγεμονία του προλεταριάτου στη δημοκρατική επανάσταση ξεχώριζε καθαρά από τη δικτατορία του προλεταριάτου και αντιτασσόταν σ' αυτήν στην πολεμική. Μ' αυτές τις ιδέες είχε διαπαιδαγωγηθεί το μπολσεβίκικο κόμμα από την άνοιξη του 1905.
Η πραγματική πορεία της Φεβρουριανής Επανάστασης ξεπέρασε το συνηθισμένο σχήμα του μπολσεβικισμού. Η  επανάσταση είχε συντελεστεί, είν' αλήθεια, από μια συμμαχία των εργατών και των αγροτών. Το γεγονός ότι οι χωρικοί δρούσανε κυρίως κάτω απ’ το χακί του φαντάρου δεν άλλαζε σε τίποτα τα πράγματα. Η στάση του αγροτικού στρατού του τσαρισμού θα είχε αποφασιστική σπουδαιότητα ακόμα κι αν η  επανάσταση ξε¬σπούσε σε καιρό ειρήνης. Πόσο πιο φυσικό, κάτω απ’ τις συνθήκες του πολέμου, ένας στρατός από πολλά εκατομμύρια άντρες, τον πρώτο καιρό να. καλύπτει ολότελα την αγροτιά. Ύστερα από τη νίκη της εξέγερσης, οι εργάτες και οι στρατιώτες βρέθηκαν κύριοι της κατάστασης. Μ' αύτή την έννοια φαινόταν πώς θα μπορούσε να πει κανείς ότι η  δημοκρατική δικτατορία των εργατών και των χωρικών είχε εγκαθιδρυθεί.
Στην πραγματικότητα, ωστόσο, η  Φεβρουριανή Επανάσταση είχε φέρει μίαν αστική κυβέρνηση, όπου η  εξουσία των κυρίαρχων τάξεων περιοριζόταν από μίαν εξουσία των εργατοαγροτικών σοβιέτ που δεν είχε πραγματοποιηθεί πέρα ως πέρα. Όλα τα χαρτιά βρέθηκαν ανακατεμένα. Αντί για μια επαναστατική δικτατορία, δηλαδή για την πιο συγκεντρωμένη εξου¬σία, εγκαθιδρύθηκε το πλαδαρό καθεστώς της διαρχίας, όπου η λιγοστή δύναμη των κυβερνητικών κύκλων σπαταλιόταν άκαρπα για να υπερπηδηθούν εσωτερικές αντιφάσεις. Αυτό το καθεστώς κανένας δεν τόχε προβλέψει. Στο κάτω-κάτω δε μπορείς νά ζητάς από μία πρόγνωση να σοι δείξει όχι μόνο τις βασικές τάσεις της εξέλιξης μα και τους επεισοδιακούς συνδυασμούς τους. «Ποιος μπόρεσε ποτέ να κάνει μια πολύ μεγάλη επανάσταση ξέροντας από τα πριν πως να την κάνει ως το τέλος;—ρωτούσε αργότερα ο Λένιν. Που θα μπορούσε να την βρει κανείς μια τέτοια γνώση; Αυτή δε βγαίνει απ’ τα βιβλία. δεν υπάρχουν τέτοια βιβλία. Μόνο από την πείρα των μαζών μπορούσε να ξεπηδήσει η απόφαση μας»..
Μα η  ανθρώπινη σκέψη είναι συντηρητική, και η  σκέψη των επαναστατών, καμιά φορά—με το παραπάνω. Τα μπολσεβίκικα στελέχη στη Ρωσία εξακολουθούσαν να στέκονται στο παλιό σχήμα και θεωρούσαν την Επανάσταση του Φλεβάρη — μ' όλο που έκλεινε ολοφάνερα μέσα της δυο ασυμβίβαστα καθεστώτα — σαν πρώτο σταθμό μιας αστικής επανάστασης. Στο τέλος του Μάρτη ο Ρύκοβ έστειλε από τη Σιβηρία στην Πράβνια, εξ ονόματος των σοσιαλδημοκρατών, ένα συγχαρητήριο τηλεγράφημα για τη νίκη της «εθνικής» επανάστασης που το έργο της «είταν η κατάκτηση της πολιτικής ελευθερίας». Όλοι οι μπολσεβίκοι ηγέτες χωρίς εξαίρεση —• δε γνωρίζουμε ούτε μία — είχαν τη γνώμη ότι η  δημοκρατική δικτατορία είταν ακόμα ζήτημα του μέλλοντος. Όταν η  προσωρινή κυβέρνηση της μπουρζουαζίας «θάχει εξαντληθεί», μία δημοκρατική δικτατορία των εργατών και των χωρικών θα εγκαθιδρυθεί, σαν προεισαγωγή σ' ένα αστικό κοινοβουλευτικό καθεστώς.
Είταν μια προοπτική ολότελα σφαλερή. Το καθεστώς που βγήκε από την Επανάσταση του Φλεβάρη, χωρίς να προετοιμάσει καθόλου τη δημοκρατική δικτατορία, είταν η  ζωντανή και ολοκληρωτική απόδειξη ότι μια τέτοια δικτατορία γενικά δεν είταν δυνατή. Ότι η συμφιλιωτική δημοκρατία μεταβίβασε την εξουσία στους φιλελεύθερους, όχι τυχαία, όχι από την ελαφρότητα του Κερένσκι και τη στενοκεφαλιά του Τσχέϊτζε, το απόδειξε με το γεγονός  ότι, μέσα στους οχτώ μήνες που ακολούθησαν, πάλεψε με όλες της τις δυνάμεις για να διατηρήσει την αστική κυβέρνηση, για να τσακίσει τους εργάτες, τους αγρότες, τους στρατιώτες κι' έπεσε στις 25 του Οκτώβρη στο πόστο της, σαν σύμμαχος και υπερασπιστής της μπουρζουαζίας. Μα από την αρχή ακόμα είταν φανερό πως αν η δημοκρατία, που είχε μπροστά της γιγάντια καθήκοντα και την απεριόριστη υποστήριξη των μαζών, είχε παραιτηθεί μόνη της από την εξουσία αυτό δεν οφείλονταν καθόλου σε πολιτικές αρχές ή προκαταλήψεις, μα στην απελπιστική θέση της μικροαστικής τάξης μέσα στην καπιταλιστική κοινωνία ιδιαίτερα σε περίοδο πολέμου και επανάστασης, όταν κρίνονται τα θεμελιακά ζητήματα της ύπαρξης των χωρών, των λαών και των τάξεων. Παραδίνοντας το σκήπτρο στο Μιλιουκόβ, η  μικρομπουρζουαζία  έλεγε: όχι, αυτά τα καθήκοντα είναι πάνω απ’ τις δυνάμεις μου.
Η αγροτιά που  είχε στηρίξει πάνω της τη συμφιλιωτική δημοκρατία έκλεινε μέσα της, σε πρωτόγονη μορφή, όλες τις τάξεις της αστικής κοινωνίας. Μαζί με τη μικρομπουρζουαζία της πόλης, που στη Ρωσία, ωστόσο, δεν έπαιξε ποτέ ρόλο σοβαρό, η  αγροτιά είναι  το πρωτόπλασμα απ’ όπου καινούργιες τάξεις ξεφυτρώσανε στο παρελθόν και εξακολουθούν να ξεφυτρώνουν στο παρόν. Η αγροτιά έχει πάντα δύο πρόσωπα: το ένα στραμμένο προς το προλεταριάτο, το άλλο προς τη μπουρζουαζία. Η ενδιάμεση, μεσολαβητική, συμφιλιωτική θέση των «αγροτικών» κομμάτων, στο είδος του σοσιαλεπαναστατικού κόμματος, μόνο μέσα σε συνθήκες σχετικού πολιτικού μαρασμού μπορεί να διατηρηθεί. σε επαναστατική εποχή, έρχεται άφευκτα η στιγμή όπου η  μικρομπουρζουαζία είναι αναγκασμένη να διαλέξει. Οι σοσιαλεπαναστάτες και οι μενσεβίκοι κάνανε την εκλογή τους από την πρώτη κιόλας ώρα. Διαλύσανε στο έμβρυο της τη «δημοκρατική δικτατορία» για να την εμποδίσουνε να γίνει σημείο μετάβασης προς τη δικτατορία του προλεταριάτου. Μα και μ' αυτό ακόμα της ανοίξανε το δρόμο, μόνο που απ’ την αντίθετη μεριά: όχι μεσ' απ’ αυτούς, μα ενάντια τους.
Το κατοπινό ξετύλιγμα της επανάστασης μπορούσε να εκπορεύεται, ολοφάνερα, μόνο από καινούργια γεγονότα κι όχι από παλιά σχήματα. Απ’ τους εκπρόσωπους τους, οι μάζες, μισοάθελα, μισοαουνείδητα, σύρθηκαν στο μηχανισμό της διαρχίας. Από κει και πέρα έπρεπε να περάσουν απ’ αυτού για να διαπιστώσουν με την πείρα τους πώς κείνος ο μηχανισμός δε μπορούσε να τους δώσει ούτε την ειρήνη ούτε τη γη. Απόκρουση του συστήματος της διπλής εξουσίας δε μπορούσε πια να σημαίνει για τις μάζες, παρά ρήξη με τους σοσιαλεπαναστάτες και τους μενσεβίκους. Μα είναι ολοφάνερο πως η πολιτική μεταστροφή των εργατών και των στρατιωτών προς τους μπολσεβίκους, ανατρέποντας ολόκληρο το οικοδόμημα της διαρχίας, δε μπορούσε πια να σημαίνει άλλο από την εγκαθίδρυση μιας δικτατορίας του προλεταριάτου, στηριγμένης πάνω στη συμμαχία των εργατών και των χωρικών. Σε περίπτωση ήττας των λαϊκών μαζών, πάνω στα ερείπια του μπολσεβίκικου κόμματος, μόνο μια στρατιωτική δικτατορία του κεφαλαίου μπορούσε να εγκαθιδρυθεί. Η «δημοκρατική δικτατορία» και στις δύο περιπτώσεις αποκλειότανε. Κατευθύνοντας τα βλέμματά τους σ΄ αυτήν, οι μπολσεβίκοι στρεφότανε πραγματικά σ' ένα φάντασμα του παρελθόντος. Σ' αυτό το σημείο τους βρήκε ο Λένιν, που είχε έρθει με την αλύγιστη πρόθεση να βάλει το κόμμα σ΄ έναν καινούργιο δρόμο.
Ό ίδιος ο Λένιν — να πούμε την αλήθεια — δεν είχε αντικαταστήσει τη φόρμουλα της δημοκρατικής δικτατορίας με μιαν άλλη, ας είναι και περιορισμένα, ακόμα και υποθετικά, ως τις αρχές της Φεβρουριανής Επανάστασης. Είταν αυτό σωστό; Σκεφτόμαστε πώς όχι. Κείνο που γινότανε μέσα στο κόμμα ύστερα από την εξέγερση αποκάλυπτε με τρόπο πάρα πολύ απειλητικό την καθυστέρηση στον επανεξοπλισμό που, άλλωστε, μέσα στις δοσμένες συνθήκες, μονάχα ο Λένιν μπορούσε να τον αναλάβει. Είχε προετοιμαστεί γι' αυτό. Είχε λευκοπυρώσει το ατσάλι του και τόχε βάψει μέσα στη φωτιά του πολέμου. Στα μάτια του είχε αλλάξει η  προοπτική του ιστορικού προστέσου. Τα τραντάγματα του πολέμου είχανε μικρύνει απότομα τις πιθανές προθεσμίες μιας σοσιαλιστικής επανάστασης στη Δύση. Παραμένοντας, για το Λένιν, ακόμα δη-μοκρατική, η  ρωσική επανάσταση έπρεπε να δώσει παρόρμηση στη σοσιαλιστική εξέγερση στην Ευρώπη, που έπρεπε έπειτα να παρασύρει και την καθυ¬στερημένη Ρωσία μέσα στο στρόβιλο της. Τέτοια είταν η  γενική αντίληψη του Λένιν  όταν άφηνε τη Ζυρίχη. Το γράμμα στους Ελβετούς εργάτες που αναφέραμε ήδη, λέει αυτό: «Η Ρωσία είναι χώρα αγροτών, μία από τις πιο καθυστερημένες χώρες της Ευρώπης. Ο σοσιαλισμός δε μπορεί να νικήσει εκεί απευθείας και μονομιάς. Μα ο αγροτικός χαρακτήρας της χώρας, με τα απέραντα αγροκτήματα των ευγενών γαιοκτημόνων, μπορεί, πάνω στη βάση της πείρας του 1905, να δώσει τρομακτική ανάπτυξη στην αστικοδημοκρατική επανάσταση στη Ρωσία, και να κάνει την επανάσταση μας πρόλογο μιας παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης, ένα σκαλοπάτι προς αυτή». Μ' αύτή την έννοια, έγραφε τότε ο Λένιν για πρώτη φορά πως το ρωσικό προλεταριάτο θάρχιζε τη σοσια¬λιστική επανάσταση.
Τέτοιο είταν το συνδετικό σημείο ανάμεσα στην παλιά θέση του μπολσεβικισμού που περιόριζε την επανάσταση σε δημοκρατικούς σκοπούς και στην καινούργια θέση που ανάπτυξε ο Λένιν για πρώτη φορά μπροστά στο κόμμα με τις θέσεις του στις 4 του Απρίλη. Η προοπτική μιας άμεσης μετάβασης στη δικτατορία του προλεταριάτου φαινόταν ολότελα απροσδόκητη, αντίθετη στην παράδοση και, τέλος, για να μιλήσουμε άπλά, δεν έμπαινε μέσα στα κεφάλια. Εδώ είναι απαραίτητο να θυμίσουμε πώς, ως την ίδια την έκρηξη της Επανάστασης του Φλεβάρη και τον πρώτο καιρό ύστερα απ’ αυτή, κείνο που αποκαλούσαν τροτσκισμό δεν είταν καθόλου η  ιδέα  ότι μέσα στα εθνικά σύνορα μπορούσε να οικοδομηθεί μια σοσιαλιστική κοινωνία (η ιδέα για μια τέτοια «δυνατότητα» δεν εκφράστηκε γενικά από κανένα ως τα 1924 και είναι αμφίβολο ότι θα μπορούσε να γεννηθεί στο μυαλό κάποιου)—κείνο που αποκαλούνταν τροτσκισμός είταν τούτη η  ιδέα, ότι το προλεταριάτο της Ρωσίας μπορεί να βρεθεί στην εξουσία πριν από το προλεταριάτο της Δύσης και πώς σ' αύτη την περίπτωση δε θα μπορούσε να παραμείνει μέσα στα πλαίσια τις δημοκρατικής δικτατορίας, μα θάπρεπε να καταπιαστεί με τα πρώτα σοσιαλιστικά μέτρα. Δεν είναι λοιπόν ν' απορεί κανείς που οι απριλιάτικες θέσεις του Λένιν αποδοκιμάστηκαν σαν τροτσκιστικές.
Οι αντιρρήσεις των «παλιών μπολσεβίκων» αναπτύχθηκαν σε πολλές γραμμές. Ή κύρια συζήτηση είτανε πάνω στο ζήτημα αν η  αστικοδημοκρατική επανάσταση είχε ολοκληρωθεί. Μια και η  αγροτική επανάσταση δεν είχε ακόμα συντελεστεί, οι αντίπαλοι του Λένιν μπορούσαν μ' όλο τους το δίκιο να ισχυρίζονται  ότι: η δημοκρατική επανάσταση δεν είχε φτάσει ως το τέρμα της και γι' αυτό, συμπεραίνανε, δεν υπάρχει καν θέση για δικτατορία του προλεταριάτου, ακόμα κι αν οι κοινωνικές συνθήκες της Ρωσίας επιτρέπανε γενικά μιά τέτοια δικτατορία μέσα σε λίγο - πολύ κοντινό διάστημα. Έτσι ακριβώς η  σύνταξη της Πράβντα έβαζε το ζήτημα σ' ένα χωρίο που παραθέσαμε. Αργότερα στη συνδιάσκεψη του Απρίλη, ο Κάμενεφ επαναλάβανε: «Ο Λένιν έχει άδικο  όταν λέει πώς η  αστικοδημοκρατική επανάσταση έχει αποπερατωθεί... Η κλασική επιβίωση του φεουδαλισμού—η έγγεια ιδιοκτησία των ευγενών— δεν έχει ακόμα καταργηθεί... Το κράτος δεν έχει μεταβληθεί σε δημοκρατική κοινωνία... Είναι πάρα πολύ νωρίς να πούμε  ότι η  αστική δημοκρατία έχει εξαντλήσει όλες τις δυνατότητες της».
«Ή δημοκρατική δικτατορία — απόκρουε ο Τόμσκι — να η  βάση μας...Πρέπει να οργανώσουμε την εξουσία του προλεταριάτου και της αγροτιάς και πρέπει; να την διαχωρίσουμε από την Κομμούνα, μια και σ' αυτή υπάρχει μόνο η  εξουσία του προλεταριάτου».
«Μπροστά μας μπαίνουν  τεράστια επαναστατικά καθήκοντα — επαναλάβαινε ο Ρύκοβ. Μα η  πραγματοποίηση αυτών των καθηκόντων δε μας οδηγεί ακόμα πέρα από τα πλαίσια του αστικού καθεστώτος».
Ο Λένιν έβλεπε, βέβαια, το ίδιο καλά όσο και οι αντίπαλοί του, πώς η  δημοκρατική επανάσταση δεν είχε αποπερατωθεί ή, πιο σωστά, προτού αρχίσει καλά - καλά ξαναγύριζε κιόλας προς τα πίσω. Μα απ΄ αυτό ίσα - ίσα έβγαινε πώς μόνο κάτω από την κυριαρχία μιας καινούργιας τάξης θα μπορούσε να φτάσει ως το τέρμα, και πως αυτό μπορούσε να γίνει μόνο αν αποσπώνταν οι μάζες από την επιρροή των μενσεβίκων και των σοσιαλεπαναστατών, δηλαδή από την έμμεση επιρροή της φιλελεύθερης μπουρζουαζίας. ο σύνδεσμος αυτών των κομμάτων με τους εργάτες και ιδιαίτερα με τους στρατιώτες τροφοδοτούνταν από την ιδέα τη: άμυνας — «άμυνας της πατρίδας» είτε «άμυνας της επανάστασης». Ο Λένιν απαιτούσε, γι' αυτό, μιαν αδιάλλακτη πολιτική απέναντι σ' όλες τ:ς αποχρώσεις του σοσιαλπατριωτισμού. Να αποσπαστεί το κόμμα από τις καθυστερημένες μάζες για να απαλλάξει έπειτα αυτές τις μάζες από την καθυστέρηση τους. «Ό παλιός μπολσεβικισμός πρέπει να εγκαταλειφθεί — επαναλάβαινε. Είναι απαραίτητο να διαχωρίσουμε τη μικροαστική γραμμή από τη γραμμή του μισθωτού προλετάριου».
Από επιφανειακή άποψη, μπορούσε να φανεί  ότι οι αιώνιοι αντίπαλοι είχαν αλλάξει τα όπλα τους. Οι μενσεβίκοι κ' οι σοσιαλεπαναστάτες παρουσίαζαν τώρα την πλειοψηφία των εργατών και των στρατιωτών σα να πραγματοποιούσαν αληθινά, την πολιτική συμμαχία του προλεταριάτου και της αγροτιάς που πρόβαλαν ανέκαθεν οι μπολσεβίκοι ενάντια στους μενσεβίκους. Κι ο Λένιν ζητούσε από την προλεταριακή πρωτοπορία ν' αποσπαστεί απ’ αυτή τη συμμαχία. Στην πραγματικότητα κάθε κόμμα έμενε πιστό στον εαυτό του. Οι μενσεβίκοι έκριναν, όπως πάντα,  ότι η αποστολή τους είταν να υποστηρίξουνε τη φιλελεύθερη μπουρζουαζία. Η συμμαχία τους με τους σοσιαλεπαναστάτες είτανε μόνο ένα μέσο να πλατύνουν και να στερεώσουν αυτή την υποστήριξη. Αντίθετα, το σπάσιμο της προλεταριακής πρωτοπορίας με το μικροαστικό μπλοκ σήμαινε προετοιμασία μιας συμμαχίας των εργατών και των χωρικών κάτω από τη διεύ¬θυνση του μπολσεβίκικου κόμματος,  δηλαδή τη δικτατορία του προλεταριάτου.
Αντιρρήσεις διαφορετικής φύσης βασιζόντανε πάνω στην καθυστερημένη κατάσταση της Ρωσίας. Εξουσία της εργατικής τάξης σημαίνει αναπόφευκτα πέρασμα στο σοσιαλισμό. Μα η  οικονομία και η  κουλτούρα της Ρωσίας δεν είναι καθόλου ώριμες γι' αυτό. Πρέπει να σπρώξουμε ως το τέρμα τη δημοκρατική επανάσταση. Μόνο η  σοσιαλιστική επανάσταση στη Δύση μπορεί να δικαιολογήσει σε μας τη δικτατορία του προλεταριάτου. Τέτοιες είταν οι αντιρ-ρήσεις του Ρύκοβ στη συνδιάσκεψη του Απρίλη. Ότι οι οικονομικοπολιτιστικές συνθήκες της Ρωσίας είταν ανεπαρκείς καθαυτές για την οικοδόμηση μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας, αυτό για το Λένιν είταν το αλφαβήτα. Μα η  κοινωνία δεν είναι καθόλου συναρμολογημένη τόσο ορθολογικά ώστε οι προθεσμίες για μια δικτατορία του προλεταριάτου να συμπέφτουν ακριβώς με τη στιγμή όπου οι οικονομικοπολιτιστικοί όροι έχουν ωριμάσει για το σοσιαλισμό. Αν η  ανθρωπότητα αναπτυσσότανε τόσο κανονικά, δε θα χρειαζότανε δικτατορία, ούτε επανάσταση γενικά. Όλο το ζήτημα βρίσκεται σε τούτο, ότι η  ζωντανή ιστορική κοινωνία είναι βαθιά δυσαρμονική, κι αυτό τόσο περισσότερο όσο η  εξέλιξη της είναι πιο αργοπορημένη. Έκφραση αυτής της δυσαρμονίας είναι ίσα - ίσα το γεγονός  ότι. σε μια καθυστερημένη χώρα όπως η  Ρωσία, η μπουρζουαζία είχε φτάσει σε αποσύνθεση πριν από την ολοκληρωτική νίκη του  αστικού καθεστώτος και  ότι μόνο το προλεταριάτο μπορούσε να πάρει τη θέση της επικεφαλής του έθνους. Η οικονομική καθυστέρηση της Ρωσίας δεν απαλλάσσει την• εργατική τάξη από την υποχρέωση να εκπληρώσει το καθήκον που της έχει επιβληθεί, μα μόνο το συνοδεύει με εξαιρετικές δυσκολίες. Στον Ρύκοβ που επέμενε  ότι ο σοσιαλισμός πρέπει νάρθει από χώρες με πιο αναπτυγμένη βιομηχα¬νία, ο Λένιν έδωσε μιαν απάντηση απλή μα επαρκή:  «Δε μπορείς να πεις, ούτε ποιος θα τον αρχίσει ούτε ποιος θα τον τελειώσει».

Το 1921,  όταν το κόμμα, μακριά ακόμα από τη γραφειοκρατική αγκύλωση, αξιολογούσε το παρελθόν του με την ίδια ελευθερία που προετοίμαζε τo μέλλον του, ένας από τους πιο παλιούς μπολσεβίκους, ο Ολμίνσκι, που είχε διευθυντική θέση στον τύπο του κόμματος σ' όλους τους σταθμούς της εξέλιξής του, αναρωτιότανε πώς να εξηγήσει κανείς το γεγονός  ότι κατά τη Φεβρουαριανή Επανάσταση το κόμμα βρέθηκε στο δρόμο του οπορτουνισμού. και τι είταν τάχα εκείνο που επέτρεψε έπειτα στο κόμμα να διακλαδιστεί τόσο απότομα: στο δρόμο του Οκτώβρη; Την πηγή των σφαλμάτων του Μάρτη τη βλέπει ο παραπάνω συγγραφέας, ολότελα δικαιολογημένα, στο γεγονός  ότι το κόμμα είχε «υπερβολικά παρατείνει» τον προσανατολισμό του προς τη δημοκρατική δικτατορία. «Η επικείμενη επανάσταση δε μπορούσε να είναι παρά αστική επανάσταση... Αυτό—λέει ο Ολμίνσκι — είταν σκέψη υποχρεωτική για κάθε μέλος του κόμματος, είταν η επίσημη γνώμη του κόμματος, το σταθερό και αμετάβλητο σύνθημα του, ως τη Φεβρουαριανή Επανάσταση του1917 κι ακόμα κάμποσο καιρό ύστερα απ’ αυτή».
Για να αποσαφηνίσει αυτή του τη διαβεβαίωση, ο Ολμίνσκι θα μπορούσε να αναφέρει  ότι η  Πράβντα, ακόμα και πριν από το Στάλιν και τον Κάμενεφ, δηλαδή με μια σύνταξη «αριστερή» που περιλάβαινε τον ίδιο τον Ολμίνσκι, έγραφε (στις 7 του Μάρτη) σαν κάτι αυτονόητο: «Εννοείται, σε μας δεν τίθεται ακόμα το ζήτημα της πτώσης της κυριαρχίας του κεφαλαίου, πρόκειται μόνο για την πτώση της αυταρχίας και του φεουδαλισμού...». Η  αιτία που το κόμμα αιχμαλωτίστηκε το Μάρτη από την αστική δημοκρατία, είταν που σημάδευε πολύ κοντά. «Από που προήλθε, λοιπόν, η  Επανάσταση του Οκτώβρη ; — ρωτάει πιο πέρα ο ίδιος άνθρωπος. Πώς γίνεται ώστε το κόμμα, από τους ηγέτες του ως τα στελέχη της βάσης του ν' απαρνηθεί τόσο «ξαφνικά» κείνο που θεωρούσε σαν ατράνταχτη αλήθεια σχεδόν επί δύο δεκαετίες ;».
Ο Σουχάνοβ, με την ιδιότητα του αντίπαλου, θέτει το ίδιο ερώτημα με άλλο τρόπο: «Πως και με ποια μέσα τα κατάφερε ο Λένιν να τα βγάλει πέρα με τους μπολσεβίκους του;». Πραγματικά, η  νίκη του Λένιν στο εσωτερικό του κόμματος, όχι μόνο είταν ολοκληρωτική μα επιτεύχθηκε και σε πολύ σύντομο διάστημα. Οι αντίπαλοι ξόδεψαν όχι και λίγη ειρωνεία πάνω σ' αυτό το θέμα, μιλώντας για το προσωπικό καθεστώς του μπολσεβίκικου κόμματος. Στο ερώτημα που τέθηκε απ’ αυτόν, ο ίδιος ο Σουχάνοβ δίνει, μιαν απάντηση ολότελα στο πνεύμα της ηρωικής του αρχής: «Ο μεγαλοφυής Λένιν είτανε ιστορική αυθεντία — αυτό είναι η  μία πλευρά της υπόθεσης. Από το άλλο μέρος, έκτος από το Λένιν, δεν υπήρχε μέσα στο κόμμα κανείς και τίποτα. Μερικοί μεγάλοι στρατηγοί είναι τίποτα χωρίς το Λένιν, το ίδιο όπως μερικοί τεράστιοι πλανήτες δίχως ήλιο (αφήνω εδώ κατά μέρος τον Τρότσκι που είταν ακόμα τότε έξω από τις τάξεις του τάγματος)». Αυτές οι περίεργες γραμμές πάνε να εξηγήσουν την επιρροή του Λένιν από το ζώδιο του, όπως η  δύναμη που έχει το όπιο να φέρνει ύπνο εξηγείται από τις υπνωτικές του ιδιότητες. Μια τέτοια εξήγηση ωστόσο δε μας πάει πολύ μακριά.
Η πραγματική επιρροή του Λένιν μέσα στο κόμμα είταν αναμφισβήτητα πολύ μεγάλη, μα δεν είταν καθόλου απεριόριστη. Δεν έγινε ανέκκλητη ούτε αργότερα ακόμα, ύστερα απ’ τον Οκτώβρη,  όταν το κύρος του Λένιν αυξήθηκε εξαιρετικά, γιατί το κόμμα μετρούσε τη δύναμη του με την οργιά των παγκόσμιων γεγονότων. Ακόμα πιο ανεπαρκείς είναι οι ανέξοδες παραθέσεις γύρω από το προσωπικό κύρος του Λένιν, που αναφέρονται στον Απρίλη του 1917,  όταν ολόκληρο το διευθυντικό στρώμα του κόμματος είχε ήδη φτάσει στο σημείο να κρατήσει θέση αντίθετη στη θέση του Λένιν.
Ό Ολμίνσκι πλησιάζει πολύ περισσότερο στη λύση του προβλήματος  όταν αποδείχνει  ότι, παρά τη φόρμουλα του σχετικά με την αστικοδημοκρατική επανάσταση, το κόμμα, από ολόκληρη την πολιτική του εναντίον της μπουρζουαζίας και της δημοκρατίας, προετοιμαζότανε πραγματικά από καιρό να μπει επικεφαλής του προλεταριάτου σε μιαν άμεση πάλη για την εξουσία. «Εμείς (ή πολλοί από μας) — λέει ο Ολμίνσκι — προσανατολιζόμαστε ασυνείδητα προς την προλεταριακή επανάσταση, νομίζοντας  ότι κατευθυνόμαστε προς την αστικοδημοκρατική επανάσταση. με άλλα λόγια,, προετοιμάζαμε την Επανάσταση του Οκτώβρη και φανταζόμαστε πως προετοιμάζαμε την Επανάσταση του Φλεβάρη». Γενίκευση πολύτιμη σε ύψιστο βαθμό, που είναι συνάμα και αδιάβλητη μαρτυρική κατάθεση !
Η θεωρητική διαπαιδαγώγηση του επαναστατικού κόμματος έκλεινε μέσα της ένα στοιχείο αντίφασης που έβρισκε την έκφραση του στη διφορούμενη φόρμουλα της «δημοκρατικής δικτατορίας» του προλεταριάτου και της αγροτιάς. Μια αντιπρόσωπος που πήρε το λόγο στη συνδιάσκεψη πάνω στην έκθεση του Λένιν, εξέφρασε τη σκέψη του Ολμίνσκι ακόμα πιο απλά: «Η  προγνωστική των μπολσεβίκων βρέθηκε σφαλερή, μα η τακτική είταν σωστή».
Στις θέσεις του Απρίλη που φάνηκαν τόσο παράδοξες, ο Λένιν στηριζότανε, ενάντια στην παλιά φόρμουλα, πάνω στη ζωντανή παράδοση του κόμματος, που είταν ασυμφιλίωτη απέναντι στις κυρίαρχες τάξεις και εχθρική σε κάθε κλωθογύρισμα, ενώ οι «παλιοί μπολσεβίκοι» αντιτάσσανε αναμνήσεις —πού αν και νωπές, είχαν περάσει κιόλας στα αρχεία—στη συγκεκριμένη εξέλιξη της πάλης των τάξεων. Ο Λένιν είχε ένα πολύ γερά στήριγμα, προε-τοιμασμένο από ολόκληρη την ιστορία της πάλης ανάμεσα στους μπολσεβίκους και τους μενσεβίκους.
Ταιριάζει να θυμίσουμε εδώ ότι το επίσημο πρόγραμμα της σοσιαλδημοκρατίας είταν ακόμα, κείνη την εποχή, κοινό για τους μπολσεβίκους και τους μενσεβίκους και  ότι τα πρακτικά καθήκοντα της δημοκρατικής επανάστασης παρουσιάζονταν στο χαρτί ίδια και για τα δυο κόμματα. Μα δεν είτανε καθόλου ίδια στην πραγματικότητα. Οι μπολσεβίκοι εργάτες, αμέσως μετά την εξέγερση, είχαν πάρει πάνω τους την πρωτοβουλία της πάλης για το οχτάωρο- οι μενσεβίκοι θεωρούσαν πρόωρη μια τέτοια διεκδίκηση. Οι μπολσεβίκοι κατευθύνανε τις συλλήψεις των τσαρικών αξιωματούχων, οι μενσεβίκοι αντιτάσσονταν στις «υπερβασίες». Οι μπολσεβίκοι καταπιάστηκαν δραστήρια με τη δημιουργία εργατικής πολιτοφυλακής, οι μενσεβίκοι αναχαιτίζανε τον εξοπλισμό των εργατών γιατί δε θέλανε να τα χαλάσουνε με τη μπουρζουαζία. Χωρίς να ξεπερνάνε ακόμα το σύνορο της αστικής δημοκρατίας, οι μπολσεβίκοι ενεργούσαν ή  προσπαθούσαν να ενεργούν σαν αδιάλλακτοι επαναστάτες, αν και παραπλανημένοι απ’ τη διεύθυνσή τους. Αντίθετα, οι μενσεβίκοι σε κάθε βήμα τους θυσίαζαν το δημοκρατικό πρόγραμμα στα συμφέροντα της συμμαχίας με τους φιλελεύθερους. Με την ολοκληρωτική έλλειψη δημοκρατικών συμμάχων, ο Κάμενεφ και ο Στάλιν δεν είχανε πια που να πατήσουν.
Η σύγκρουση του Λένιν, τον Απρίλη, με το γενικό επιτελείο του κόμ¬ματος δεν είτανε η  μόνη. Σ' ολόκληρη την ιστορία του μπολσεβικισμού, εξαιρώντας μερικά επεισόδια, που, γενικά, επικυρώνουν τον κανόνα, όλοι οι ηγέτες του κόμματος, σ' όλες τις μεγάλες στιγμές της εξέλιξης, βρέθηκαν στα δεξιά του Λένιν. Τυχαία; Όχι! Ο Λένιν έγινε ο αδιαφιλονίκητος αρχηγός του πιο επαναστατικού κόμματος μέσα στην παγκόσμια ιστορία, ίσα-ίσα γιατί η  σκέψη του κ' η  θέληση του στάθηκαν τελικά ανάλογες με τις μεγαλειώδεις επαναστατικές δυνατότητες της χώρας και της εποχής. Από τους άλλους έλειπαν μερικοί πόντοι, η  το διπλάσιο και συχνά περισσότερο ακόμα.
Σχεδόν ολόκληρο το διευθυντικό στρώμα του μπολσεβίκικου κόμματος, μήνες και. χρόνια ακόμα πριν απ’ την εξέγερση, είχε βρεθεί έξω από την ενεργό δράση. Πολλοί είχαν κουβαλήσει μαζί τους στις φυλακές και στις εξορίες, τις καταθλιπτικές εντυπώσεις από τους πρώτους πολεμικούς μήνες και είχανε ζήσει την κατάρρευση της Διεθνούς μέσα στην απομόνωση ή  σε μικρές ομάδες. Αν μέσα στις γραμμές του κόμματος δείχνανε αρκετή δεκτικότητα απέναντι στις ιδέες της επανάστασης—πράγμα που τους έδενε με το μπολσεβικισμό — μια κι απομονώνονταν, δεν είταν πια σε θέση ν΄ αντισταθούνε στην πίεση του περίγυρου και να δώσουν από μόνοι τους μια μαρξιστική εκτίμηση στα γεγονότα. Οι τρομαχτικές μετατοπίσεις που είχαν γίνει. μέσα στις μάζες τα δυόμισι χρόνια του πολέμου, είχαν μείνει σχεδόν έξω από το οπτικό τους πεδίο. Και η  εξέγερση δεν τους απόσπασε μόνο από την απομόνωση τους, μα και τους έφερε, με το κύρος που είχαν αποκτήσει, στα ανώτατα πόστα του κόμματος. Απ’ τη νοοτροπία τους, αυτά τα στοι¬χεία βρισκότανε συχνά πολύ πιο κοντά στην «τσιμμερβαλντιανή» ιντελλιγκέντσια παρά στους επαναστάτες εργάτες μέσα στά εργοστάσια.
Οι «παλιοί μπολσεβίκοι» που υπογραμμίζανε με έμφαση, τον Απρίλη του 1917, την ιδιότητα τους σαν παλιοί αγωνιστές, είταν καταδικασμένοι σε ήττα, γιατί υπεράσπιζαν ίσα - ίσα κείνο το στοιχείο απ’ την παράδοση του κόμματος που δεν είχε αντέξει στην επαλήθευση της ιστορίας. «Ανήκω στους παλιούς μπολσεβίκους - λενινιστές,— έλεγε λ.χ. ο Καλίνιν στη συνδιάσκεψη της Πετρούπολης της 14 τ' Απρίλη — και θαρρώ πώς ο παλιός λενινισμός δεν αποδείχτηκε ανεφάρμοστος για τη μοναδική τωρινή στιγμή, και ξαφνιάζομαι ακούγοντας το Λένιν να δηλώνει πως οι παλιοί μπολσεβίκοι έχουν καταντήσει ενοχλητικοί στην τωρινή στιγμή». Τέτοιες αντεγκλήσεις ο Λένιν είχε ν' ακούσει κείνες τις μέρες όχι και λίγες. Ωστόσο, ξεκόβοντας με την πατροπαράδοτη φόρμουλα του κόμματος, ο ίδιος ο Λένιν δεν έπαυε; καθόλου να είναι «λενινιστής»: πετούσε το φθαρμένο τσόφλι του μπολσεβικισμού για να φυσήξει στον πυρήνα του καινούργια ζωή.
Ενάντια στους παλιούς μπολσεβίκους, ο Λένιν βρήκε στήριγμα μέσα σ' ένα άλλο στρώμα του κόμματος, ήδη ατσαλωμένο, μα πιο φρέσκο και πιο δεμένο με τις μάζες. Στην εξέγερση του Φλεβάρη, οι μπολσεβίκοι εργάτες, όπως ξέρουμε, παίξανε ρόλο αποφασιστικό. Θεωρούσαν αυτονόητο πώς την εξουσία έπρεπε να την πάρει η  τάξη που είχε νικήσει. Οι ίδιοι κείνοι εργάτες διαμαρτύρονταν έντονα ενάντια στον προσανατολισμό Κάμενεφ - Στάλιν, και. η  αχτίδα του Βύμποργκ απείλησε μάλιστα με αποκλεισμό τους «ηγέτες» του κόμματος. Το ίδιο πράγμα παρατηριότανε στην επαρχία. Υπήρχαν σχεδόν παντού μπολσεβίκοι της αριστεράς που κατηγορούνταν για μαξιμαλισμό, δηλαδή για αναρχισμό. Κείνο που έλειπε από τους επαναστάτες εργάτες είτανε μόνο τα θεωρητικά εφόδια για νά υπερασπίσουνε τη θέση τους.. Μα είταν έτοιμοι ν' απαντήσουν στην πρώτη καθαρή έκκληση.
Προς αυτό το στρώμα των εργατών, που ΄χαν οριστικά ορθοποδήσει μέσα στην ανοδική κίνηση των χρόνων 1912 - 1914, προσανατολιζόταν ο Λένιν. Ήδη, στις αρχές του πολέμου,  όταν η  κυβέρνηση είχε καταφέρει, στο κόμμα σκληρό πλήγμα, συντρίβοντας τη μπολσεβίκικη φράξια στη Δούμα, ο Λένιν, μιλώντας για την κατοπινή επαναστατική εργασία, αποκαλούσε εκείνους που είχε διαπαιδαγωγήσει το κόμμα «χιλιάδες συνειδητούς εργάτες απ’ τους οποίους, παρ' όλες τις δυσχέρειες, θα στρατολογήσει καινούργια ηγετικά στελέχη». Χωρισμένος απ’ αυτούς από δύο μέτωπα, σχεδόν χωρίς σύνδεση, ο Λένιν, ωστόσο, δεν αποσπάστηκε ποτέ απ’  αυτούς. «Ακόμα και πέντε και δέκα φορές να τους κατατρέξει ο πόλεμος, η  φυλακή, η  Σιβηρία, το κάτεργο! Δε μπορείς να καταστρέψεις αυτό το στρώμα. Είναι ζωντανό. Είναι διαποτισμένο με επαναστατικό και αντισωβινιστικό πνεύμα». Ο Λένιν νοερά ζούσε τα γεγονότα μαζί με κείνους τους μπολσεβίκους εργάτες, έβγαζε μαζί τους τα αναγκαία συμπεράσματα, μα πιο πλατιά και πιο τολμηρά απ’ αυτούς Για να καταπολεμήσει την αναποφασιστικότητα του επιτελείου και του σώματος των αξιωματικών του κόμματος, ο Λένιν στηρίχτηκε με σιγουριά πάνω στο σώμα των υπαξιωματικών κείνου του ίδιου κόμματος που το αντιπροσώπευε καλύτερα ο μπολσεβίκος εργάτης της γραμμής.

Ή πρόσκαιρη δύναμη των σοσιαλπατριωτών και η  αποκρυμμένη αδυναμία της οπορτουνιστικής πτέρυγας των μπολσεβίκων βρισκότανε σε τούτο,  ότι οι πρώτοι στηριζότανε πάνω στις τωρινές προγνώσεις και αυταπάτες των μαζών, ενώ οι δεύτεροι βολεύονταν μ' αυτές. Η κύρια δύναμη του Λένιν βρισκότανε σε τούτο, ότι αντιλαμβανόταν την εσώτερη λογική του κινήματος και ρύθμιζε πάνω σ' αυτή την πολιτική του. Δεν επέβαλε το σχέδιο του στις μάζες. Βοηθούσε τις μάζες να συλλάβουν και να πραγματοποιήσουν τα δικά τους σχέδια. όταν ο Λένιν συνόψιζε όλα τα προβλήματα της επανάστασης σ' ένα μόνο — «να εξηγούμε υπομονετικά» — αυτό εσήμαινε  ότι έπρεπε να συντονιστεί η συνείδηση της μάζας με την κατάσταση όπου την είχε στριμώξει το ιστορικό προτσέσο. Ο εργάτης κι ο στρατιώτης, γλιτώνοντας από τις αυταπάτες της πολιτικής των συμφιλιωτών, θα περνούσανε στη θέση του Λένιν χωρίς ν' αργοπορήσουνε στον ενδιάμεσο σταθμό των Κάμενεφ - Στάλιν.

Όταν δόθηκαν οι φόρμουλες του Λένιν, φώτισαν με καινούργιο φως, -μπροστά στους μπολσεβίκους, την πείρα του μήνα που κύλησε και την πείρα κάθε καινούργιας μέρας. μέσα στην πλατιά μάζα του κόμματος άρχισε γοργή διαφοροποίηση: Αριστερά! Όλο και πιο αριστερά! Προς τις θέσεις του Λένιν!
«Η μια αχτίδα ύστερα απ’ την άλλη —λέει. ο Ζαλέζσκι — προσχωρούσαν σ' αυτές και, για την πανρωσική συνδιάσκεψη του κόμματος που συνήλθε στις 24 του Απρίλη, ολόκληρη η  οργάνωση της Πετρούπολης τάχθηκε με τις θέσεις».
Ή πάλη για τον επανεξοπλισμό των μπολσεβίκικων στελεχών, που άρχισε στις 3 Απρίλη, είχε ουσιαστικά κλείσει στο τέλος του μήνα(1). Η συνδιάσκεψη του κόμματος που συνήλθε στην Πετρούπολη από τις 24 ως τις 29 Απρίλη, έβγαλε τα πορίσματα του Μάρτη, του μήνα με τα οπορτουνιστικά κλω9ογυρίσματα, και του Απρίλη, μήνα οξείας κρίσης. Το κόμμα, κείνο τον καιρό, είχε δυναμώσει σημαντικά τόσο σε ποσότητα όσο και σε πολιτική αξία. Εκατό σαράντα εννιά αποσταλμένοι αντιπροσώπευαν εβδομήντα εννιά χιλιάδες μέλη του κόμματος απ’ τα οποία δεκαπέντε χιλιάδες στην Πετρούπολη. Για ένα κόμμα, χτες ακόμα παράνομο και σήμερα αντιπατριωτικό, αυτός ο αριθμός είταν επιβλητικός, και ο Λένιν τον επανέλαβε πολλές φορές απανωτά με ικανοποίηση. Η πολιτική φυσιογνωμία της Συνδιάσκεψης ξεκαθάρισε με την εκλογή των πέντε μελών του γραφείου: δεν έβρισκες σ' αυτό' ούτε τον Κάμενεφ, ούτε το Στάλιν, κύριους υπεύθυνους για μαρτιάτικα πλανέματα.
Αν και, για το κόμμα στο σύνολο του, τα επίμαχα ζητήματα ρυθμίστηκαν ήδη σταθερά, ορισμένοι ηγέτες, που η  δράση τους τους έδενε με το χτες, έμεναν ακόμα, σε κείνη τη Συνδιάσκεψη, αντιπολίτευση ή μισοαντιπολίτευση απέναντι στο Λένιν. Ο Στάλιν σώπαινε και περίμενε. Ο Τζερζίνσκι, στο όνομα «πολλών» που δε «συμφωνούν βασικά με τις θέσεις του εισηγητή», ζητούσε ν' ακουστεί μια αντεισήγηση από «συντρόφους που ζή¬σανε μαζί μας πρακτικά την επανάσταση». Ολοφάνερος υπαινιγμός για την εξωρωσική προέλευση των θέσεων του Λένιν. και πραγματικά, ο Κάμενεφ παρουσίαζε στη Συνδιάσκεψη μιαν αντεισήγηση όπου εκθειάζονταν η  αστικοδημοκρατική δικτατορία. Ο Ρύκοβ, ο Τόμσκι, ο Καλίνιν δοκίμασαν λίγο -πολύ να κρατηθούν στις μαρτιάτικες θέσεις τους. Ο Καλίνιν εξακολουθούσε να υποστηρίζει την ένωση με τους μενσεβίκους, προς το συμφέρον της πάλης εναντίον του φιλελευθερισμού. Ένας επιφανής αγωνιστής στη Μόσχα, ο Σμιντόβιτς, παραπονιότανε ζωηρά στο λόγο του: «Όπου και να παρουσιαστούμε, ορθώνεται μπροστά μας ένα σκιάχτρο, κι αυτό είναι οι θέσεις του συντρόφου Λένιν». Προηγούμενα, όσο οι Μοσχοβίτες ψήφιζαν την πρόταση των μενσεβίκων, η  ζωή κυλούσε πιο ήρεμα γι' αυτούς.
Σαν μαθητής της Ρόζας Λούξεμπουργκ, ο Τζερζίνσκι τάχθηκε ενάντια στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης των εθνών, κατηγορώντας το Λένιν  ότι προστάτευε τις χωριστικές τάσεις που εξασθένιζαν το προλεταριάτο της Ρωσίας. Καθώς, σε αντίκρουση, κατηγορήθηκε  ότι υποστηρίζει το μεγάλο-ρωσικό σωβινισμό, ο Τζερζίνσκι αποκρίθηκε; «Μπορώ να τον κατηγορήσω (αυτόν, το Λένιν)  ότι στέκεται στην άποψη των Πολωνών, Ουκρανών και άλλων σοβινιστών». Αυτός ο διάλογος, από πολιτική άποψη, έχει κάτι το πικάντικο: ο Μεγαλορώσος Λένιν κατηγορεί τον Πολωνό Τζερζίνσκι για μεγάλο-ρωσικό σωβινισμό που στρέφεται ενάντια στους Πολωνούς, και κατηγορείται απ’ τον Τζερζίνσκι για πολωνικό σωβινισμό. Η ορθή πολιτική ιδέα είταν και πάλι, σε κείνη τη συζήτηση, με το μέρος του Λένιν. Η πολιτική  του για τις εθνότητες έγινε ένα από τα πιο ουσιαστικά στοιχεία της Οχτωβριανής Επανάστασης.
Η αντιπολίτευση έσβηνε ολοφάνερα. Πάνω στα επίμαχα ζητήματα δε συγκέντρωσε παραπάνω από εφτά ψήφους. Παρατηρήθηκε ωστόσο μια περί¬εργη και αξιοσημείωτη εξαίρεση αναφορικά με τις διεθνείς σχέσεις του κόμματος. Στο τέλος πια των εργασιών, στη βραδινή συνεδρίαση της 29 Απρίλη, ο Ζηνόβιεφ κατάθεσε, στο όνομα της επιτροπής, ένα σχέδιο απόφασης: «Να πάρουμε μέρος στη διεθνή συνδιάσκεψη των τσιμμερβαλντιανών που έχει οριστεί για τις 18 του Μάη» (στη Στοκχόλμη). Το πρακτικό αναφέρει αυτά: «πάρθηκε ομόφωνα έκτος από μια ψήφο».Η μοναδική ψήφος είτανε του Λένιν. Ο Λένιν ζητούσε το σπάσιμο με το Τσίμμερβαλντ, όπου είχαν πλειοψηφήσει οριστικά οι ανεξάρτητοι Γερμανοί και οι ουδετερόφιλοι πασιφιστές στο είδος του Ελβετού Γκριμ. Μα, για τα ρωσικά στελέχη του κόμματος, το Τσίμμερβαλντ ταυτιζότανε σχεδόν στη διάρκεια του πολέμου με το μπολσεβικισμό. Οι αντιπρόσωποι δε συγκατένευαν ακόμα ούτε ν' απαρνηθούν το όνομα σοσιαλδημοκρατία, ούτε να ξεκόψουν με το Τσίμμερβαλντ, που παράμενε, άλλωστε, στα μάτια τους δεσμός με τις μάζες της 2ης Διεθνούς. Ο Λένιν δοκίμασε να περιορίσει, τουλάχιστο, τη συμμετοχή στη μελλοντική συνδιάσκεψη σε σκοπούς καθαρά πληροφοριακούς. Ο Ζηνόβιεφ τάχθηκε εναντίον του. Η πρόταση του Λένιν δεν έγινε δεκτή. Τότε και κείνος καταψήφισε την απόφαση στο σύνολό της. Κανένας δεν τον υποστήριξε. Είταν ο τελευταίος απόηχος από τα «μαρτιάτικα» αισθήματα, οι άνθρωποι γραπωνότανε από τις χτεσινές θέσεις, φοβόντανε μήπως και «απομονωθούν». Ωστόσο η  συνδιάσκεψη δεν έγινε, κι ο λόγος είταν οι ίδιες κείνες εσώτερες συγκρούσεις του Τσίμμερβαλντ που είχαν αναγκάσει το Λένιν να ξεκόψει μαζί του. Η  πολιτική του μποϋκοτάζ, που απορρίφτηκε ομόφωνα έκτος από μια ψήφο, πραγματοποιούνταν έτσι αληθινά,
Ο απότομος χαρακτήρας της μεταστροφής στην πολιτική του κόμματος είταν φανερός για όλους. Ο Σμιτ, μπολσεβίκος εργάτης, κατοπινός επίτροπος του λαού Εργασίας, έλεγε στη Συνδιάσκεψη του Απρίλη: «Ο Λένιν έδωσε καινούργια κατεύθυνση στο χαρακτήρα της δράσης του κόμματος». Σύμφωνα με την έκφραση του Ρασκόλνικοβ, που την έγραψε να πούμε την αλήθεια μερικά χρόνια αργότερα, ο Λένιν τον Απρίλη του 1917 «έκανε την Οκτωβριανή  επανάσταση μέσα στη συνείδηση των ηγετών του κόμματος... Η ταχτική του κόμματος μας δεν χαράζεται με μια απλή ευθεία. ύστερα από τον ερχομό του Λένιν διαγράφει απότομα τεθλασμένη προς τα αριστερά». Πιο σταράτα και συνάμα πιο σωστά, εκτιμήθηκε η αλλαγή από μια παλιά μπολσεβίκα, τη Λουντμίλα Στάλ: «Όλοι οι σύντροφοι, ως τον ερχομό του Λένιν, πλανιόνταν μέσα στα σκοτάδια — έλεγε στις 14 Απρίλη στη συνδιάσκεψη της Πετρούπολης. Είχαμε μόνο τις φόρμουλες του 1905. Βλέποντας την αυθόρμητη δημιουργική δύναμη του λαού, δε μπορούσαμε να του δώσουμε μαθήματα... Οι σύντροφοι μας χρειάστηκε να περιοριστούν στην προπαρασκευή της Συντακτικής με την κοινοβουλευτική μέθοδο και δε σκεφτήκανε καθόλου  ότι μπορούσαμε να τραβήξουμε πιο πέρα. Υιοθετώντας τα συνθήματα του Λένιν, δε θα κάνουμε άλλο από κείνο που υπαγορεύει η ίδια η ζωή. Δεν πρέπει να φοβόμαστε την Κομμούνα, γιατί στο τέλος - τέλος είναι εργατική κυβέρνηση. Η Κομμούνα του Παρισιού δεν είταν μόνο εργατική, είταν και μικροαστική».
Μπορεί να συμφωνήσει κανείς με το Σουχάνοβ,  ότι ο επανεξοπλισμός του κόμματος «υπήρξε η κύρια και ουσιαστική νίκη του Λένιν, που ολοκληρώθηκε τις πρώτες μέρες του Μάη». Να πούμε την αλήθεια, ο Σουχάνοβ είχε τη γνώμη  ότι ο Λένιν είχε αντικαταστήσει, σε κείνη την περίπτωση, το όπλο του μαρξισμού με το όπλο της αναρχίας.
Μένει να ρωτήσουμε, και το ερώτημα δεν είναι ασήμαντο, αν και είναι πιο εύκολο να το θέσουμε παρά ν' απαντήσουμε σ' αυτό: τι δρόμο θα ΄παίρνε η  εξέλιξη της επανάστασης αν ο Λένιν δεν είχε κατορθώσει να φτάσει στη Ρωσία τον Απρίλη του 1917; Αν η  έκθεσή μας δείχνει κι απο¬δείχνει γενικά κάτι, είναι, το ελπίζουμε, ότι ο Λένιν δεν είταν ο δημιουργός του επαναστατικού προτσέσου,  ότι ενσωματώθηκε μόνο μέσα στην αλυσίδα των αντικειμενικών ιστορικών δυνάμεων. Μα μέσα σ' αυτή την αλυσίδα είταν ένας μεγάλος κρίκος. Η δικτατορία του προλεταριάτου απόρρεε από ολόκληρη την κατάσταση. Μα χρειαζόταν ακόμα να αναστηλωθεί. Δε μπορούσε να εγκαθιδρυθεί δίχως κόμμα. και το κόμμα δε μπορούσε να εκπλη¬ρώσει την αποστολή του χωρίς να την καταλάβει πρώτα. Γι' αυτό ίσα - ίσα ο Λένιν είταν απαραίτητος. Ως τον ερχομό του, ούτε ένας από τους μπολ¬σεβίκους ηγέτες δε μπόρεσε να κάνει μια διάγνωση της Επανάστασης. Η διεύθυνση Κάμενεφ - Στάλιν είχε απωθηθεί απ’ την πορεία των πραγμά¬των, προς τα δεξιά, προς τους σοσιαλπατριώτες: ανάμεσα στο Λένιν και το μενσεβικισμό, η επανάσταση δεν άφηνε περιθώριο για ενδιάμεσες θέσεις. Μια εσωτερική πάλη στο κόμμα των μπολσεβίκων είταν απόλυτα αναπόφευκτη.
Ο ερχομός του Λένιν επιτάχυνε μόνο το προτσέσο. Η προσωπική του επιρροή συντόμεψε την κρίση. Μπορεί, ωστόσο, να πει κανείς με βεβαιότητα πώς ακόμα και χωρίς αυτόν, το κόμμα θάβρισκε το δρόμο του; Δε θα τολμούσαμε να το ισχυριστούμε αυτό σε καμιά περίπτωση. Ο χρόνος είναι εδώ αποφασιστικός παράγοντας και είναι δύσκολο να συμβουλευόμαστε το ρολόι της ιστορίας ύστερα από τα γεγονότα. Ο διαλεκτικός υλισμός, όπως και νάναι, δεν έχει καμιά σχέση με τα φαταλισμό. Η κρίση που θα προκαλούσε αναπόφευκτα η  οπορτουνιστική διεύθυνση, θάπαιρνε χωρίς το Λένιν εξαιρετική οξύτητα και θα τραβούσε πολύ μακριά. Και οι συνθήκες του πολέμου και της επανάστασης δεν άφηναν μεγάλο περιθώριο στο κόμμα για την εκπλήρωση της αποστολής του. Έτσι δεν είναι καθόλου απαράδεκτο να σκεφτούμε  ότι το κόμμα, απροσανατόλιστο και διαιρεμένο, θ΄ άφηνε να του ξεφύγει η  επαναστατική κατάσταση για πολλά χρόνια. Ο ρόλος της ατομικότητας μας φανερώνεται εδώ σε αναλογίες πραγματικά γιγάντιες. Μόνο που πρέπει να αντιληφτούμε σωστά αυτό το ρόλο, αντικρίζοντας την ατομικότητα σαν ένα κρίκο στην ιστορική αλυσίδα.
Ό «ξαφνικός» ερχομός του Λένιν από το εξωτερικό υστέρα από μακριά απουσία, η  ξέφρενη κατακραυγή που ξεσήκωσε ο τύπος γύρω απ’ το όνομά του, η  σύγκρουση του Λένιν με όλους τους ηγέτες του ίδιου του κόμματος και η  γοργή νίκη του πάνω σ' αυτούς—με μια λέξη το εξωτερικό περικάλυμμα των γεγονότων πολύ συντελούσε σ' αυτή την περίπτωση σε μια μηχανική αξιολόγηση που αντιτάσσει το άτομο, ήρωα, μεγαλοφυΐα, στους αντικειμενικούς όρους, στη μάζα, στο κόμμα. Στην πραγματικότητα αυτή η  αντίθεση παρουσιάζει μόνο μια πλευρά των πραγμάτων.
Ο Λένιν δεν είτανε τυχαίο στοιχείο της ιστορικής εξέλιξης, μα προϊόν ολόκληρης της περασμένης ρωσικής ιστορίας. Είτανε βαθιά ριζωμένος σ' αυτή. Αντάμα με τους προχωρημένους εργάτες, είχε πάρει μέρος σ' ολό¬κληρη την πάλη τους μέσα στο προηγούμενο τέταρτο αιώνα. Δεν είταν «αποτέλεσμα της τύχης» η  επέμβαση του στα γεγονότα. αυτό είταν μάλλον το αχυροκάλαμο με το οποίο ο Λόϋδ Τζώρτζ δοκίμασε να του φράξει το δρόμο. Ο Λένιν δεν αντιτασσόταν απ’ έξω στο κόμμα, μα είταν η πιο ολοκληρωμένη έκφραση του. Διαπαιδαγωγώντας το κόμμα, διαπαιδαγωγούνταν ο ίδιος μ' αυτό. Η ασυμφωνία του με το διευθυντικό στρώμα των μπολσεβίκων σήμαινε πάλη του κόμματος ανάμεσα στο χτες του και το αύριο του. Αν ο Λένιν δεν είχε τεχνητά απομακρυνθεί απ’ το κόμμα, από τις περιστάσεις της υπερορίας και του πολέμου, ο εξωτερικός μηχανισμός της κρίσης δε θάταν τόσο δραματικός και δε θα είχε σκεπάσει σε τέτοιο σημείο την εσωτερική συνοχή στην εξέλιξη του κόμματος. Από την εξαιρετική σπου¬δαιότητα που πήρε ο ερχομός του Λένιν, βγαίνει μόνο  ότι οι αρχηγοί δε δη-μιουργούνται τυχαία, ότι η  επιλογή τους και η  εκπαίδευση τους χρειάζεται δεκαετίες,  ότι δε μπορείς να τους υποσκελίσεις αυθαίρετα,  ότι, αποκλείοντας τους μηχανικά από την πάλη, ανοίγεις στο κόμμα φοβερή πληγή και, σ' ορισμένες περιπτώσεις, μπορείς να το παραλύσεις για καιρό.

Σημειώσεις:

(1)- Την ίδια μέρα που έφτασε ο Λένιν στην Πετρούπολη, από την άλλη ακτή του Ατλαντικού, στο Χάλιφαξ, η  βρετανική ναυτική αστυνομία άρπαξε από το νορβηγικό πλοίο Κριστιάνια Φγιόρντ έξη εξόριστους που γύριζαν από τη Νέα Υόρκη στη Ρωσία : Τρότσκι, Τσουντνόβσκι, Μελνιτσάνσκι, Μούχιν, Φισέλεβ και Ρομαντσένκο. Αυτά τα πρόσωπα δεν είχαν τη δυνατότητα να φτάσουν στην Πετρούπολη πριν από τις 5 του Μάη όταν ο πολιτικός επανεξοπλισμός του μπολσεβίκικου κόμματος, τουλάχιστο χοντρικά, είχε τελειώσει. Γι΄ αυτό, δεν είναι δυνατό να παρεμβάλουμε στην αφήγηση μας μιαν έκθεση των ιδεών πάνω στην επανάσταση που είχε αναπτύξει ο Τρότσκι σε μια ρωσική εφημερίδα που έβγαινε στη Νέα Υόρκη. Μα καθώς, από το άλλο μέρος, η  γνώση αυτών ιδεών θα βοηθήσει τον αναγνώστη να καταλάβει τις κατοπινές ανακατατάξεις μέσα στο κόμμα και κυρίως την ιδεολογική πάλη τις παραμονές του Οκτώβρη, κρίνουμε λογικό να διαχωρίσουμε την παραπομπή που αναφέρεται σ' αυτό το χωρίο και να την βάλουμε στο τέλος του τόμου σε παράρτημα. Ο αναγνώστης που δε θα ενδιαφερότανε για μια πιο λεπτομερειακή μελέτη σχετικά με τη θεωρητική προετοιμασία του Οκτώβρη μπορεί ήσυχα ν' αφήσει κατά μέρος αυτό το παράρτημα.—Σημείωση του συγγραφέα. (Δίνεται στο "Επανεξοπλισμός του μποσλεβίκιου κόμματος (1)" –ΕΔ)


Από την «Ιστορία της Ρώσικης Επανάστασης»Τόμος 1, του Λ. Τρότσκι (1930)
σελ. 276-290, Εκδόσεις «Προμηθέας» (1961)

Διαβάστε και τα:

Για τον επανεξοπλισμό του Μπολσεβίκικου κόμματος το 1917 (1)

-(Παράρτημα ΙΙ του βιβλίου "Ιστορία της Ρώσικης Επανάστασης" του Λ. Τρότσκι)

Για τον επανεξοπλισμό του Μπολσεβίκικου κόμματος το 1917 (3)

-("Ο Τροτσκισμός το 1917" από το βιβλίο "Η Ζωή μου" του Λ. Τρότσκι)

Για τον επανεξοπλισμό του Μπολσεβίκικου κόμματος το 1917 (4)

-(Τι ακριβώς έκανε ο Λένιν τον Απρίλη του 1917; Σχόλιο του Δ. Γιώτη για το τελευταίο βιβλίο του Κ. Μπατίκα)

Τελευταία Ενημέρωση στις Παρασκευή, 16 Αύγουστος 2013 13:52
 
 

Τελευταίο έντυπο φύλλο...

Κατεβάστε εδώ το τελευταίο έντυπο φύλλο της Εργατικής Δημοκρατίας σε PDF

Ειδικές εκδόσεις...

Συνδεδεμένοι...

Έχουμε 39 επισκέπτες συνδεδεμένους